Келісімнің қабылдану тарихы
2021 жылғы 1 қаңтардан бастап 2019 жылғы 20 желтоқсанда қабылданған Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің еңбекшілерін зейнетақымен қамсыздандыру туралы келісім (бұдан әрі – Келісім) күшіне енді. Оған сәйкес, ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің азаматтары Одақ елдерінде еңбек қызметін жүзеге асыру кезінде зейнетақы құқықтарын жұмысқа орналасқан елдің азаматтарымен тең дәрежеде қалыптастырады, сақтайды және іске асырады. ЕАЭО-ға мүше әрбір мемлекет еңбекшінің 2021 жылғы 1 қаңтардан кейін өз аумағында жинақтаған еңбек өтілі үшін ұлттық заңнамасына сәйкес зейнетақы тағайындайды.
Еске сала кетейік, қазіргі уақытта ЕАЭО құрамына бес мемлекет кіреді: Армения Республикасы, Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы және Ресей Федерациясы.
Еңбек шартын жасасудың қажеттілігі туралы
ЕАЭО елдерінің аумағында жұмыс күшінің еркін қозғалысы – Одақтың негізгі артықшылықтарының бірі. Оған мүше мемлекеттердің азаматтары басқа ЕАЭО елдерінің аумағында еңбек қызметін жұмыс істеуге рұқсат немесе патент алмай-ақ жүзеге асыра алады. Сонымен қатар, өзге мүше мемлекетте жұмыс істейтін ЕАЭО азаматы жұмысқа орналасқан елдің азаматтарымен бірдей еңбек кепілдіктерін пайдалануға құқылы.
Алайда жұмыс істеу үшін арнайы рұқсат құжаттарын рәсімдеу талап етілмегенімен, бұл еңбек қатынастарын тиісті түрде ресімдемеуге болады дегенді білдірмейді. Азаматтың өз құқықтарын толық іске асыруы үшін еңбек қатынастарынрастайтын құжаттары болуы шарт. Мұндай негізгі құжаттарға жұмыс берушімен жасалған еңбек шарты немесе қызмет көрсету туралы азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт жатады. Ауызша келісімдер жұмыскердің құқықтарын жеткілікті деңгейде қорғай алмайды. Мәселен, жұмыс беруші еңбек жағдайларын өзгертіп, жалақы төлеуді кешіктіруі немесе азаматтың еңбек шарты негізінде жұмыс істемей, тек бір реттік тапсырмаларды орындаумен шектелгенін алға тартуы мүмкін. Ал жазбаша жасалған шарт жұмыс берушінің кім екенін, азаматтың қандай жұмыс атқарғанын, оған қанша мөлшерде ақы төленуге тиіс болғанын және тараптардың өздеріне қандай міндеттемелер алғанын нақты айқындауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ ресми түрде жұмысқа қабылданған қызметкерлер үшін жұмыс берушілер жұмысқа орналасқан мемлекеттің заңнамасында белгіленген тәртіппен және мерзімдерде сол елдің зейнетақы жүйесіне зейнетақы (сақтандыру) жарналарын аударуға міндетті болады.
Бұл ретте жұмыскерге еңбек қатынастарын ресімдеу тәртібін алдын ала нақтылап алған жөн. Өйткені әр елде шарт жасасу қағидалары, оның нысаны және мемлекеттік органдарды хабардар ету тәртібі әртүрлі болуы мүмкін.
Келісімнің Қазақстанда іске асырылуы
Қазақстан Республикасында Келісім Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) қалыптастырылған зейнетақы жарналары есебінен зейнеткерлік жасқа толуы немесе бірінші және екінші топтағы мүгедектігі мерзімсіз белгіленуіне байланысты берілетін зейнетақы төлемдеріне қолданылады.
Егер Қазақстан Республикасының азаматы Келісім күшіне енгеннен кейін ЕАЭО-ға мүше басқа мемлекеттің аумағында белгілі бір уақыт (мысалы, 3—5 жыл) еңбек қызметін жүзеге асырса, сол елдің зейнетақы заңнамасында көзделген талаптарға (зейнеткерлік жасқа толу, қажетті еңбек өтілінің болуы) сәйкес зейнетақы алу құқығы туындаған кезде, оған аталған мемлекетте жинақтаған еңбек өтілі үшін сол ел зейнетақы тағайындайды. Бұл ретте Қазақстан Республикасының азаматы зейнетақы тағайындау және төлеу үшін қажетті құжаттарымен бірге өтінішті ЕАЭО-ға мүше тиісті мемлекеттің құзыретті органына немесе Қазақстан Республикасындағы құзыретті орган ретінде БЖЗҚ-ға беруге құқылы.
Еңбекшіге зейнетақы тағайындау және төлеу үшін қажетті құжаттардың тізбесі ЕАЭО-ға мүше әрбір мемлекеттің ұлттық заңнамасымен реттеледі.
Құзыретті органдар
Қазақстан Республикасында ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер еңбекшілерінің еңбек өтілін растау жөніндегі құзыретті органдарқатарына «Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ (БЖЗҚ), Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитеті және оның аумақтық бөлімшелері жатады.
БЖЗҚ цифрлық жүйедегі міндетті зейнетақы жарналарының төленуі туралы деректер негізінде 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап еңбек өтілі жөніндегі мәліметтерді ұсынады.
Сонымен қатар, БЖЗҚ Келісім шеңберінде төмендегідейфункцияларды жүзеге асырады:
Толық ақпаратпен enpf.kz сайтындағы «Қызметтер» бөлімінде танысуға болады.
1998 жылға дейінгі еңбек өтілін растау үшін Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің аумақтық бөлімшелеріне жүгіну қажет.
Келісімнің іске асырылуы бойынша сандық көрсеткіштер
Келісім қолданыста болған кезеңде (01.01.2021ж. бастап 30.09.2026ж. дейін):
Оның ішінде:
|
ЕАЭО-ға мүше мемлекет |
Төлем түрі |
Алушылар (еңбекшілер) саны
|
|
Армения Республикасы |
Зейнеткерлік жасқа толуына байланысты |
11 |
|
Беларусь Республикасы |
Зейнеткерлік жасқа толуына байланысты |
22 |
|
|
Мұрагерлерге берілетін біржолғы төлем |
4 |
|
Қырғыз Республикасы |
Зейнеткерлік жасқа толуына байланысты |
4 |
|
|
Мұрагерлерге берілетін біржолғы төлем |
5 |
|
Ресей Федерациясы |
Зейнеткерлік жасқа толуына байланысты |
306 |
|
|
Мұрагерлерге берілетін біржолғы төлем |
26 |
Оның ішінде:
|
ЕАЭО-ға мүше мемлекет |
Зейнетақы түрі |
Алушылар (еңбекшілер) саны |
|
Қырғыз Республикасы |
Жасына байланысты |
3 |
|
|
Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша |
3 |
|
Ресей Федерациясы |
Қарттық бойынша |
31 |
|
|
Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша |
1 |
|
|
Мүгедектігі бойынша |
1 |
Осылайша, ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің азаматтары жұмысқа орналасқан елдің азаматтарымен тең дәрежеде өздерінің зейнетақы құқықтарын қалыптастырып, іске асыра алады. Бұл – Келісімнің негізгі мақсаттарының бірі.
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негізінде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционері – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкіметі. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ міндетті зейнетақы жарналарын, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын, ерікті зейнетақы жарналарын тартуды, сондай-ақ «Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінде орналастырылған депозиттерге міндетті кепілдік беру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес депозиттерге міндетті кепілдік беруді жүзеге асыратын ұйым аударған кепілдік берілген депозит бойынша кепілдік берілген өтемнің талап етілмеген сомасы есебінен қалыптастырылған ерікті зейнетақы жарналарын есепке алып, оның есебін жүргізеді, зейнетақы төлемдерін жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Сондай-ақ Қор нысаналы активтер мен нысаналы талаптарды есепке алуды, нысаналы жинақтау шоттарына нысаналы жинақтарды (НЖ) есепке алу мен есептеуді, НЖ төлемдерін оларды алушының банк шоттарына есептеуді, «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіппен НЖ қайтарымдарын есепке алуды жүзеге асырады (толығырақ www.enpf.kz сайтында).
Пресс-центр АО «ЕНПФ»
О необходимости заключения трудовых и гражданско-правовых договоров гражданами при осуществлении трудовой деятельности в странах ЕАЭС
История
С 01.01.2021г. вступило в силу Соглашение о пенсионном обеспечении трудящихся государств-членов Евразийского экономического союза от 20.12.2019г. (далее – Соглашение), в соответствии с которым граждане государств-членов ЕАЭС, осуществляющие трудовую деятельность в странах ЕАЭС, формируют, сохраняют и реализовывают свои пенсионные права наравне с гражданами страны ЕАЭС, в которой они трудоустраиваются. Каждое государство-член ЕАЭС назначает пенсию по своему законодательству за стаж работы, приобретенный трудящимся на его территории после 01.01.2021 г.
Напомним, что на сегодняшний день в состав ЕАЭС входят Республика Армения, Республика Беларусь, Республика Казахстан, Кыргызская Республика и Российская Федерация.
О необходимости заключения трудовых договоров
Свободное перемещение рабочей силы на территориях стран ЕАЭС является одним из ключевых преимуществ ЕАЭС. Граждане этих стран вправе осуществлять трудовую деятельность на территории других государств ЕАЭС без получения разрешения на работу или патента. Любой гражданин ЕАЭС, работающий в другом государстве ЕАЭС, также имеет право пользоваться теми же трудовыми гарантиями, что и граждане государства трудоустройства.
Однако отсутствие необходимости оформлять разрешительные документы не означает, что трудовые отношения можно оставлять без должного внимания. Для реализации своих прав необходимо иметь доказательства существования трудовых отношений. Основным таким доказательством является трудовой договор или договор гражданско-правового характера об оказании услуг, заключенный с работодателем. Устные договорённости не обеспечивают работнику достаточной правовой защиты. Работодатель может изменить условия работы, задержать выплату заработной платы или заявить, что гражданин выполнял разовые поручения, а не работал по трудовому договору. В свою очередь, письменный договор позволяет установить — кто является работодателем, какую работу выполнял гражданин, сколько ему должны были платить и какие обязанности приняли на себя стороны. Также работодатели будут обязаны осуществлять пенсионные (страховые) взносы в пенсионную систему государства-трудоустройства за официально трудоустроенных работников в порядке и сроки, установленные законодательством данной страны.
Вместе с тем, работник должен заранее уточнить порядок оформления трудовых отношений в конкретной стране так как правила заключения договора, его форма и порядок уведомления государственных органов могут различаться.
Реализация Соглашения в Казахстане
В Республике Казахстан Соглашение распространяется на пенсионные выплаты из ЕНПФ за счет сформированных пенсионных взносов при достижении пенсионного возраста или при установлении инвалидности 1,2 групп бессрочно.
В случае если гражданин Республики Казахстан осуществлял трудовую деятельность (например, 3-5 лет) на территории государства-члена ЕАЭС после вступления в силу Соглашения, то при возникновении права на пенсию по условиям пенсионного законодательства государства трудоустройства (достижение пенсионного возраста, наличие определённого трудового стажа), страна, в которой трудился мигрант, назначит пенсию за отработанный трудовой стаж именно в этой стране. При этом гражданин Республики Казахстан вправе подать заявление с документами на назначение и выплату пенсии в компетентный орган государства-члена ЕАЭС или в ЕНПФ, как компетентному органу в Республике Казахстан.
Перечень документов для назначения и выплаты пенсии трудящемуся регулируется национальным законодательством каждого государства-члена ЕАЭС.
Компетентные органы
Компетентными органами в Республике Казахстан по подтверждению трудового стажа трудящихся государств-членов ЕАЭС являются АО «ЕНПФ», Комитет регулирования и контроля в сфере социальной защиты населения Министерства труда и социальной защиты населения Республики Казахстан и их территориальные подразделения.
ЕНПФ предоставляет сведения о стаже работы с 1 января 1998 года на основании данных об уплате обязательных пенсионных взносов, имеющихся в цифровой системе.
Также в ЕНПФ исполняет функции по:
Подробная информация на сайте enpf.kz в разделе «Услуги»
Для подтверждения стажа до 1998 года необходимо обращаться в территориальные подразделения Комитета регулирования и контроля в сфере социальной защиты населения Министерства труда и социальной защиты населения РК.
Соглашение в цифрах
За период действия Соглашения (с 01.01.2021г. по 30.09.2026 г.):
|
государство-член ЕАЭС |
вид выплаты |
количество получателей (трудящихся) |
|
Республика Армения |
в связи с достижением пенсионного возраста |
11 |
|
Республика Беларусь |
в связи с достижением пенсионного возраста |
22 |
|
|
единовременная выплата наследникам |
4 |
|
Кыргызская Республика |
в связи с достижением пенсионного возраста |
4 |
|
|
единовременная выплата наследникам |
5 |
|
Российская Федерация |
в связи с достижением пенсионного возраста |
306 |
|
|
единовременная выплата наследникам |
26 |
|
государство-член ЕАЭС |
вид пенсии |
количество получателей (трудящихся) |
|
Кыргызская Республика |
по возрасту |
3 |
|
|
по случаю потери кормильца |
3 |
|
Российская Федерация |
по старости |
31 |
|
|
по случаю потери кормильца |
1 |
|
|
по инвалидности |
1 |
Таким образом, граждане государств-членов ЕАЭС формируют и реализуют свои пенсионные права в государствах-членах ЕАЭС наравне с гражданами государства-трудоустройства, что является одной из основных целей Соглашения.
ЕНПФ создан 22 августа 2013 года на базе АО «НПФ «ГНПФ». Учредителем и акционером ЕНПФ является Правительство Республики Казахстан в лице ГУ «Комитет государственного имущества и приватизации» Министерства финансов Республики Казахстан. Доверительное управление пенсионными активами ЕНПФ осуществляет Национальный Банк Республики Казахстан. В соответствии с пенсионным законодательством ЕНПФ осуществляет привлечение обязательных пенсионных взносов, обязательных пенсионных взносов работодателя, обязательных профессиональных пенсионных взносов, добровольных пенсионных взносов, а также зачисление и учет добровольных пенсионных взносов, сформированных за счет невостребованной суммы гарантийного возмещения по гарантируемому депозиту, перечисленной организацией, осуществляющей обязательное гарантирование депозитов, в соответствии с Законом Республики Казахстан «Об обязательном гарантировании депозитов, размещенных в банках второго уровня Республики Казахстан», обеспечивает осуществление пенсионных выплат. Также Фонд осуществляет учет целевых активов и целевых требований, учет и зачисление целевых накоплений (ЦН) на целевые накопительные счета, выплат ЦН их получателю на банковские счета, учет возвратов ЦН в порядке, определенном Правительством Республики Казахстан в рамках программы «Национальный фонд – детям». (Подробнее на www.enpf.kz).
Пресс-центр АО «ЕНПФ»