Ең төменгі жеткіліктілік шектері (ТЖШ) – оларды есептеудің ашықтығы және оларды пайдалану мүмкіндігі сақтала ма?»
1. Жеткіліктілік шегінің мөлшеріне салымшының жасы әсер ете ме және қолданыстағы Әдістеме бойынша ТЖШ қалай есептеледі?
Ең төменгі жеткіліктілік шегінің (ТЖШ) мөлшері салымшының жасына байланысты айқындалады. Салымшынеғұрлым егде тартып, зейнеткерлік жасқа жақындаған сайын, оның болашақ зейнетақы төлеміне қойылатын талаптар да арта түседі. Себебі, оның еңбек қызметі аяқталғаннан кейін алатын зейнетақы табысы халықаралық стандарттарға барынша жақын деңгейде қамтамасыз етілуі тиіс.
ТЖШ мөлшерін айқындау кезінде болашақтағы зейнетақы төлемдерінің келтірілген құнын есептеудің классикалық формуласы қолданылады. Басқаша айтқанда, жаңа формула арқылы салымшының жеке зейнетақы шотында (ЖЗШ) дәл қазіргі уақытта болуы тиіс зейнетақы жинағының ең төменгі мөлшері, яғни ТЖШ көлемі есептеледі. Бұл жинақ болашақтағы зейнетақы төлемдерін мақсатты деңгейде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Келтірілген құн формуласының қолданылуы өмір бойына төленетін зейнетақыны қамтамасыз ету үшін қажетті жинақ көлемін есептеудің халықаралық тәжірибесіне негізделген.
2. Ең төменгі жеткіліктілік шегін есептеу әдістемесі қалай өзгерді?
ТЖШ-ны есептеу әдістемесіне енгізілген өзгерістер болашақтағы жинақтаушы зейнетақының жеткілікті деңгейін қамтамасыз ету мақсатында ең төменгі зейнетақы жинақтарына қойылатын талаптарды күшейтуге бағытталған. Бұл өзгерістер болашақтағы зейнетақы төлемдерінің неғұрлым жоғары деңгейін қалыптастыруды көздейді.
Енді ТЖШ мөлшері әрбір салымшының жасына қарай келтірілген құнды есептеудің стандартты формуласы негізінде және болашақтағы зейнетақы төлемдерінің мақсатты көрсеткіштерін ескере отырып айқындалады. Нақтыласақ, жаңа әдістеме «Болашақта лайықты деңгейдегі зейнетақы табысын алу үшін бүгін жеке зейнетақы шотында қандай ең төменгі сома қалуы тиіс?» деген сұраққа жауап береді.
Формула ұзақ мерзімді демографиялық (ұлттық демографиялық кестелер), қаржылық (табыстылық мөлшерлемелері мен зейнетақы төлемдерін индекстеу) факторларды, сондай-ақ республикалық бюджет туралы заңмен жыл сайын белгіленетін әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерді – жасына байланысты ең төменгі зейнетақы мөлшерін және ең төменгі жалақыны ескереді. Бұл болашақтағы зейнетақы төлемдерінің тұрақтылығы мен болжамдылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, енді ТЖШ есептеу кезінде зейнетақы жинақтарының бір бөлігін мерзімінен бұрын пайдаланған сәттен бастап зейнеткерлік жасқа дейін түсетін болашақ міндетті зейнетақы жарналары есепке алынбайды. Өйткені өмірлік жағдайларға байланысты жарналар толық көлемде аударылмауы немесе белгілі бір кезеңдерде мүлде түспеуі мүмкін. Мұндай тәсіл азаматтардың жинақтарының бір бөлігін пайдаланғаннан кейін болашақта төмен мөлшердегі жинақтаушы зейнетақы алу қаупін азайтуға бағытталған.
3. Ең төменгі жеткіліктілік шегін есептеу әдістемесі неге өзгертілді?
2021 жылдан бастап БЖЗҚ салымшыларына тұрғын үй жағдайларын жақсарту және емделуге ақы төлеу сияқты заңнамада көзделген балама мақсаттарға зейнетақы жинақтарының бір бөлігін зейнеткерлік жасқа дейін мерзімінен бұрын пайдалану құқығы берілді. Осыған байланысты мемлекеттік органдар Зейнетақы жинақтарының ең төменгі жеткіліктілік шегін айқындау әдістемесін әзірлеп, оны Қазақстан Республикасы Үкіметі бекітті.
Алайда кейінгі жылдары салымшылардың ТЖШ-дан асатын зейнетақы жинақтарын жеке зейнетақы шоттарынан жиі алуы олардың болашақта БЖЗҚ-дан алатын зейнетақы төлемдері мөлшерінің төмендеуіне себеп болу қаупі туындады. Осыған байланысты ең төменгі жеткіліктілік шектерінің мәндерін қайта қарау туралы шешім қабылданды.
Бұл өзгерістер халықаралық ұйымдардың ұсынымдарына сәйкес болашақтағы зейнетақы төлемдерінің жеткіліктілігін кезең-кезеңімен қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты. Сондықтан болашақ жинақтаушы зейнетақыны қамтамасыз ету үшін қажетті зейнетақы жинақтарының сомасына және зейнетақы жасындағы зейнетақы төлемдері есебінен салымшының еңбек табысын алмастыру коэффициентінің өсуіне қойылатын талаптар күшейтілді.
Жаңа модельдің енгізілуі зейнетақы жүйесінің орнықтылығын нығайтуға және азаматтарды болашақта лайықты деңгейдегі зейнетақымен қамтамасыз етуге бағытталған.
4. Зейнетақы жинақтарын баламалы мақсаттарға пайдалану мүмкіндігі сақтала ма?
Зейнетақы жинақтарының бір бөлігін заңнамада көзделген баламалы мақсаттарға пайдалану мүмкіндігі ең төменгі жеткіліктілік шегінен асатын жинақтары бар салымшылар үшін сақталады.
Сондай-ақ жоғалтқан еңбек табысының кемінде 40 пайызы мөлшерінде зейнетақы алатын зейнеткерлер, зейнетақы аннуитеті шартын жасаған азаматтар және еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы алушылар да бұрынғыдай өз жинақтарын пайдалана алады. Бұл – өзін зейнетақымен қамсыздандыруды белгілі бір деңгейде қамтамасыз еткен азаматтар санаты.
Десек те, зейнетақы жинақтарын пайдалану тәсілдері азаматтарды болашақта жеткілікті әрі тұрақты зейнетақымен қамтамасыз ету қажеттілігін ескере отырып одан әрі жетілдіріле береді.
5. Көптеген азаматтар зейнеткерлік жасқа жетпей өмірден өтетінін ескерсек, ТЖШ-ны болашақтағы зейнетақыға сүйене отырып есептеу қаншалықты әділ?
2025 жылы қазақстандықтардың орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 76 жасқа жетіп, тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары көрсеткішке жетті. 1991 жылдан бүгінгі күнге дейінгі демографиялық деректер халықтың өмір сүру сапасы мен денсаулық деңгейінің едәуір жақсарғанын көрсетеді. Мәселен, 1991 жылы орташа өмір сүру ұзақтығы 67,6 жасты құраса, 2001 жылы – 65,6 жас, 2011 жылы – 68,98 жас, 2021 жылы – 70,23 жас болды.
Осылайша, соңғы үш жарым онжылдықта Қазақстан азаматтарының орташа өмір сүру ұзақтығы 8 жылдан астам уақытқа ұзарды. Өмір сүру ұзақтығының артуы азаматтардың зейнеткерлік кезеңде бұрынғыдан да ұзақ уақыт өмір сүретінін білдіреді. Сондықтан еңбек қызметі аяқталғаннан кейін қалыптасқан өмір сүру деңгейін сақтау үшін жеткілікті зейнетақы жинақтарын қалыптастырудың маңызы арта түседі.
Ең төменгі жеткіліктілік шектерінің ұлғайтылуы азаматтардың болашақта неғұрлым лайықты деңгейдегі зейнетақы алуына және зейнеткерлік кезеңде ұзақ уақыт бойы қаржылық тұрақтылығын сақтауға бағытталған.
Актуальные вопросы о ЕНПФ»
«Пороги минимальной достаточности – прозрачность их расчетов и остается ли возможность их использования?»
Размеры порогов минимальной достаточности (ПМД) зависят от возраста вкладчика. Чем старше вкладчик и его возраст ближе к пенсионному, тем выше требования к размеру будущей пенсионной выплаты, чтобы после окончания трудовой деятельности граждане могли получать доход на уровне, приближенном к международным стандартам.
Для определения ПМД использована классическая формула расчета приведенной стоимости будущей пенсионной выплаты. Другими словами, по новой формуле определяется минимальная сумма накоплений, т.е. величина ПМД, которая уже сейчас должна быть на индивидуальном пенсионном счете (ИПС) вкладчика для обеспечения получения пенсии в целевом размере.
Применение формулы приведенной стоимости выплат основано на международной практике расчета накоплений, необходимых для пожизненных выплат.
Изменения в Методике расчета порогов минимальной достаточности (ПМД) направлены на повышение требований к минимальной сумме пенсионных накоплений для обеспечения адекватности будущей накопительной пенсии и рассчитаны на более высокий уровень пенсионных выплат.
Теперь размеры ПМД определяются для каждого возраста вкладчика по стандартной формуле расчета приведенной стоимости, исходя из целевых показателей будущих пенсионных выплат. Фактически новая методика отвечает на вопрос: какая минимальная сумма должна остаться на пенсионном счете сегодня, чтобы в будущем человек мог рассчитывать на адекватный уровень пенсионного дохода?
Формула учитывает долгосрочные демографические (национальные демографические таблицы) и финансовые (процентные ставки доходности и индексации выплат) факторы для достижения стабильности и предсказуемости для граждан размера будущих выплат, а также такие социально-экономические показатели: минимальную пенсию по возрасту и минимальную заработную плате, ежегодно определяемые законом о республиканском бюджете.
При этом в расчете ПМД больше не учитываются будущие пенсионные взносы с момента изъятия до наступления пенсионного возраста. Ведь взносы в отдельные периоды могут поступать не в полном объеме или отсутствовать в силу разных жизненных ситуаций. Такой подход позволяет снизить риск того, что гражданин после использования части накоплений в будущем будет получать низкую накопительную пенсию.
Вкладчикам ЕНПФ с 2021 года было предоставлено право на досрочное изъятие части пенсионных накоплений до наступления пенсионного возраста на строго определённые альтернативные цели – улучшение жилищных условий и оплату лечения. Государственными органами была разработана, а затем утверждена Правительством РК Методика определения порога минимальной достаточности пенсионных накоплений.
Однако частое изъятие вкладчиками пенсионных накоплений свыше порога минимальной достаточности (ПМД) с индивидуальных пенсионных счетов становится причиной уменьшения размера их будущих пенсионных выплат из ЕНПФ. Исходя из этого было принято решение об изменении значений порогов минимальной достаточности. Это обусловлено необходимостью поэтапного достижения адекватности пенсионных выплат согласно рекомендациям международных организаций. Поэтому повысились требования к сумме пенсионных накоплений, необходимой для обеспечения будущей накопительной пенсии и роста коэффициента замещения трудового дохода вкладчика за счет пенсионных выплат в пенсионном возрасте.
Внедрение новой модели направлено на повышение устойчивости пенсионной системы и обеспечение адекватного уровня пенсионного обеспечения граждан.
4. Сохраняется ли возможность использования пенсионных накоплений на альтернативные цели?
Возможность использования части пенсионных накоплений на альтернативные, предусмотренные законодательством, цели сохраняется для вкладчиков, имеющих накопления выше порога минимальной достаточности. Также по-прежнему могут воспользоваться своими накоплениями пенсионеры, чья пенсия составляет не менее 40% от утраченного дохода, граждане, заключившие договор пенсионного аннуитета, пенсионеры по выслуге лет – то есть те категории получателей, которые уже обеспечили себе определенный уровень пенсионных выплат.
Однако подходы к использованию пенсионных накоплений совершенствуются с учетом необходимости обеспечения граждан адекватным и стабильным уровнем пенсионных выплат в будущем.
Средняя продолжительность жизни казахстанцев приблизилась к отметке в 76 лет (в 2025 году), что стало рекордом за всю историю независимости страны. Анализ демографических данных за период с 1991 года по настоящее время демонстрирует изменения в качестве жизни и здоровье нации. К примеру, в 1991 году средний показатель продолжительности жизни составлял 67,6 лет (в 2001 году – 65,6, 2011 году – 68,98, 2021 году – 70,23). Таким образом, за три с половиной десятилетия средняя продолжительность жизни граждан Казахстана увеличилась более чем на 8 лет. Рост продолжительности жизни означает, что казахстанцы будут находиться в пенсионном периоде дольше, чем ранее. В этих условиях особенно важно формировать достаточные пенсионные накопления, чтобы сохранить привычный уровень жизни после завершения трудовой деятельности. Повышение порогов минимальной достаточности пенсионных накоплений направлено обеспечение более адекватного уровня будущей пенсии и финансовой устойчивости человека на протяжении более длительного периода жизни после выхода на заслуженный отдых.